Biała noc żeglarska – coś co warto zobaczyć!

Biała noc żeglarska zaobserwowana przez Info Meteo GD – Trójmiasto (teraz wchodzące w skład Meteo Pomorze) na molo w Gdańsku-Zaspie. Data: 27.06.2016

Najdłuższy dzień roku tuż-tuż. Z tej okazji przyjrzymy się bliżej bardzo ciekawemu zjawisku astronomicznemu występującemu właśnie w najdłuższe dni roku. Nazywane jest białą nocą żeglarską.

Pojęcia, które mogą się przydać:

– zmierzch cywilny – trwa od momentu wejścia tarczy Słońca pod horyzont do zejścia jej na wysokości −6°
– zmierzch żeglarski – zaczyna się od −6°, a kończy, gdy Słońce znajduje się na wysokości −12°
– zmierzch astronomiczny – Słońce położone jest między −12°, a −18° (analogicznie rozróżniamy świty)
– noc astronomiczna – występuje, gdy Słońce schodzi na niższą wysokość niż 18° pod horyzontem
– dołowanie Słońca – najniższe położenie Słońca w ciągu doby (w Polsce zawsze pod horyzontem)

Rodzaje zmierzchu (schemat); źródło: nightscapes.pl
Doba bez nocy, czyli?

Biała noc to zjawisko astronomiczne trwające od zachodu do wschodu Słońca. Polega na tym, że zmierzch przechodzi bezpośrednio w świt. Światło słoneczne ulegając załamaniu w atmosferze wywołuje widoczny gołym okiem efekt w postaci jaśniejszego fragmentu lub całego nieba.

Występują dwie odmiany:
Biała noc – obserwowana powyżej 60° szerokości geograficznej, na obszarach, gdzie przynajmniej raz w roku Słońce dołuje na mniej niż 6° pod horyzontem. Zmierzch cywilny przechodzi w świt cywilny.
Biała noc żeglarska – występuje tam, gdzie zmierzch żeglarski przechodzi w świt żeglarski, czyli powyżej 54 równoleżnika.

Czy w Polsce widać białe noce żeglarskie?

Do odpowiedzi dojdziemy wykonując kilka obliczeń:

W dniu letniego przesilenia na kole podbiegunowym północnym (66°33’N), Słońce dołuje na wysokości 0°, czyli na linii horyzontu.
Najbardziej wysunięty na południe punkt Polski, to szczyt góry Opołonek 49°N.
Najbardziej wysunięta na północ miejscowość Polski, to Jastrzębia Góra 54°50’N.

Wyliczamy na jakiej wysokości dołuje Słońce w skrajnych punktach Polski w najkrótszą noc roku:
49°N − 66°33’N = −17°33’N
54°50’N − 66°33’N = −11°43’N
Na Opołonku Słońce dołuje −17°33′ pod horyzontem, a w Jastrzębiej Górze −11°43’N.

Wynika z tego, że na północy Polski możemy obserwować białą noc żeglarską. Obliczamy granicę jej występowania:
φ − 66°33’N = −12°N
φ = −12°N + 66°33’N
φ = 54°33’N

Z obliczeń wynika, że granica występowania białej nocy żeglarskiej przebiega wzdłuż równoleżnika 54°33’N, jednak ze względu na obecność Morza Bałtyckiego przesunięta jest bardziej na południe, mniej więcej na 54°N (o wpływie Bałtyku na widzialność białych nocy za chwilę).

Przybliżona granica występowania białych nocy żeglarskich. Obecność Bałtyku poprawia ich widzialność, a tym samym powoduje przesunięcie granicy nieco na południe. Opracowanie: własne.

W Polsce „bez-nocny” okres trwa najdłużej w rejonie Jastrzębiej Góry, aż 50 dni (ok. 27 maja – ok. 16 lipca), wtedy Słońce dołuje powyżej -18°. W tym czasie możemy obserwować jaśniejsze niebo nad północnym horyzontem, jednak tylko w apogeum tego zjawiska, czyli od ok. 10 czerwca do ok. 2 lipca,
możemy mówić o białych nocach żeglarskich.

Jaki wpływ ma Bałyk na widzialność białych nocy żeglarskich?

Morze Bałtyckie to nic innego, jak prawie płaska (pamiętajmy, że Ziemia jest kulą) powierzchnia ciągnąca się daleko na północ, niezmącona lądem aż do wybrzeży Finlandii (60°N). Załamywane w atmosferze światło słoneczne dociera do Polski nie napotykając po drodze żadnych przeszkód mogących je odbić czy pochłonąć. Dzięki temu białe noce żeglarskie możemy  obserwować o wiele wyraźniej i na większym obszarze niż wynika to z szerokości geograficznej. Wspomniany efekt jest najlepiej widoczny
od Czołpina przez Łebę po Sasino oraz od Jastrzębiej Góry przez Władysławowo, Puck, Rewę, Trójmiasto po Sztutowo oraz na Mierzei Helskiej.

Między Czołpinem a Sasinem oraz Jastrzębią Górą a Sztutowem białą noc żeglarską widać najlepiej. Mapa: Google Maps. Opracowanie: własne.
Kiedy i gdzie najlepiej wybrać się na obserwacje?

Obserwacje udadzą się gdy:
– wybierzemy noc między 10 czerwca, a 2 lipca;
– udamy się na brzeg morza (plaża, molo, klif);
a) z dala od źródeł sztucznego światła;
b) w pasie Czołpino – Sasino lub Jastrzębia Góra – Sztutowo;
– upewnimy się, że niebo jest pogodne.

Najistotniejszym czynnikiem, bez którego obserwacje zakończą się fiaskiem, jest bezchmurne niebo (co najwyżej lekko zachmurzone). Dotyczy to zarówno nieba nad Bałykiem (między Polską, a Finlandią), jak i nad Zatoką Botnicką czy wschodnią Szwecją. Aktualne zachmurzenie można sprawdzić na naszej stronie pod adresem: meteo.pomorze.pl/dane-nowcastingowe/meteorologia/zdjecia-satelitarne

Dzięki Morzu Bałtyckiemu załamywane przez atmosferę światło słoneczne nie odbija się od przeszkód (lądu) w efekcie docierając dalej na południe niż wynika to z obliczeń nieuwzględniających obecności zbiornika wodnego. Źródło: NASA.

Zachęcamy do wybrania się na obserwacje białej nocy żeglarskiej przy najbliższej okazji, naprawdę warto. Biała noc żeglarska na długo pozostaje w pamięci. Naszym zdaniem, powinna być uważana za jedną z wizytówek Pomorza Wschodniego.